در شرایطی که تجارت بینالمللی با سرعتی چشمگیر در حال تحول است، سلامت محیط زیست و پایبندی کسبوکارها به مقررات زیستمحیطی بهعنوان یکی از معیارهای اجتنابناپذیر ارزیابی میشوند. اکنون صادرات یا واردات کالاهای دارای اثر زیستمحیطی، از یک معاملهی صرف اقتصادی فراتر رفته و به تصمیمی راهبردی در حوزهی پایداری، مسئولیتپذیری و مدیریت ریسک قانونی تبدیل شده است.
در ایران، بسیاری از اقلام، علاوه بر نیاز به اخذ مجوزهای ضروری صادرات برای خروج قانونی از کشور، بدون گواهی یا مجوز زیستمحیطی نیز قابل ورود یا خروج نیستند.این مقاله راهنمایی است برای تیمهای صادرات، واردات و بازرگانی تا بتوانند فرآیند دریافت گواهی محیط زیست را با آگاهی و برنامهریزی دنبال کنند.
گواهی محیط زیست چیست؟
گواهی یا مجوز محیط زیست در معنای دقیق، تأیید رسمی است که توسط سازمان حفاظت محیط زیست ایران یا مراجع ذیصلاح صادر میشود و نشان میدهد که صادرات، واردات یا جابهجایی کالایی یا پسماندی با مقررات زیستمحیطی ملی و بینالمللی منطبق است. این مجوز تضمین میکند که کالا یا پسماند:
- با شرایط ایمنی حمل، نگهداری و مدیریت زباله یا ضایعات هماهنگ است.
- با الزامات کنوانسیونهای بینالمللی مانند کنوانسیون بازل (پسماندها)، پروتکل مونترال (مواد مخرب لایه ازن) یا CITES (حیاتوحش) سازگار است.
- امکان نظارت، پیگیری و گزارشدهی برای دستگاههای نظارتی فراهم است.
برای نمونه، صادرات پسماندهای صنعتی یا شیمیایی تنها در صورتی مجاز است که مقصد نهایی آن دارای ظرفیت بازیافت یا دفع ایمن باشد و مجوز لازم از سازمان حفاظت محیطزیست ایران طبق ضوابط کنوانسیون بازل صادر شده باشد. به همین ترتیب، صادرات گونههای گیاهی یا جانوری مشمول CITES باید همراه با مجوز رسمی مبدأ و مقصد انجام شود تا از قاچاق یا تهدید تنوع زیستی جلوگیری گردد. در مورد مواد کنترلشدهی مخرب لایهی اُزن نیز، هرگونه صادرات یا انتقال برونمرزی تنها در چارچوب پروتکل مونترال و با رعایت سهمیهها و ثبت رسمی در سامانههای نظارتی مجاز است.
بنابراین، گواهی محیطزیست نه یک تشریفات اداری، بلکه سندی الزامآور برای انطباق با مقررات ملی و بینالمللی است. این سند در کنار سایر مدارک کیفی مانند گواهی استاندارد که بر ایمنی و عملکرد فنی محصول تمرکز دارد، پرونده انطباق یک کالا را برای ورود به بازارهای جهانی کامل میکند. در عمل، بسیاری از صادرکنندگان برای اطمینان از همخوانی محموله با مفاد مجوز و جلوگیری از مغایرت در مرز، پیش از بارگیری از گواهی بازرسی کالا استفاده میکنند.
به عنوان مثال، برای ورود به بازار اتحادیه اروپا، انطباق با الزامات زیستمحیطی، بخشی جداییناپذیر از فرآیند دریافت گواهی CE محسوب میشود که سلامت و ایمنی محصول را نیز پوشش میدهد.
چه کالاهایی نیاز به دریافت گواهی محیطزیست دارند؟
برای تشخیص اینکه کالای مورد نظر شما مشمول الزامات زیستمحیطی است یا خیر، باید چند مؤلفه را بررسی کنید:
- آیا کالا یا پسماند در فهرست ضمیمهی کنوانسیونهای بینالمللی قرار دارد؟
برای مثال، پسماندهای صنعتی و شیمیایی تحت ضوابط کنوانسیون بازل طبقهبندی و کنترل میشوند. - آیا کالا شامل مواد یا ترکیبات مخرب لایهی اُزن است؟
گازهایی مانند R22 از نوع HCFC یا CFC، تنها در چارچوب سهمیهبندی رسمی و با مجوز پروتکل مونترال قابل واردات یا صادرات هستند. - آیا کالا از گونههای گیاهی یا جانوری محافظتشده منشأ گرفته است؟
فرآوردههای حاصل از گونههای مندرج در کنوانسیون CITES (مانند چوبهای کمیاب یا محصولات حیوانی خاص) نیازمند مجوز رسمی مبدأ و مقصد هستند. حتی برای کالاهای هنری که از الیاف طبیعی (پشم، ابریشم) و رنگهای گیاهی ساخته میشوند، مستندسازی اهمیت دارد. برای مثال، یک شناسنامه فرش با ثبت دقیق نوع الیاف و شیوهی رنگرزی، به اثبات این موضوع کمک میکند که مواد اولیه از گونههای غیرحفاظتشده تأمین شدهاند. - آیا کالا مستلزم مدیریت ویژه برای بازیافت یا دفع است؟
ضایعاتی مانند پلاستیک، فلز، کاغذ یا پسماندهای الکترونیکی تنها با رعایت آییننامههای سازمان حفاظت محیط زیست و مجوز بازیافت قابل جابهجایی هستند.
بهطور خلاصه، هر کالایی که احتمال آلودگی محیطی یا تهدید سلامت زیستی داشته باشد، نیازمند دریافت گواهی محیط زیست است. برای برخی از این کالاها که دارای خطرات بسیار خاصی هستند، مجوزهای تخصصیتری نیز تعریف شده است؛ به عنوان مثال، برای واردات تجهیزات پزشکی یا ضایعات فلزی که احتمال آلودگی پرتوی دارند، اخذ مجوز انرژی اتمی ایران الزامی است که به نوعی زیرمجموعه فوق تخصصی مجوزهای زیست محیطی محسوب میشود.همچنین صادرات پسماندهای فلزی یا پلاستیکی بدون مجوز رسمی از سازمان حفاظت محیط زیست ممنوع است و صادرات گونههای حیاتوحش یا فرآوردههای آنها نیز تنها در چارچوب مجوزهای CITES امکانپذیر است.
مراحل اخذ گواهی محیط زیست
مراحل زیر، مسیر عمومی اخذ مجوز را برای صادرکنندگان یا واردکنندگان ترسیم میکند؛ جزئیات فرآیند صدور مجوز، متناسب با نوع کالا و اهداف تجاری میتواند متفاوت باشد:
گام اول؛ تعیین نوع خدمت و مقام صدور
در گام نخست، لازم است مشخص کنید که کالای شما تحت کدام نوع خدمت قرار میگیرد؛ برای مثال، واردات پسماند، صادرات ضایعات، ترخیص مواد مخرب لایهی اُزن، یا مبادلهی گونههای مشمول کنوانسیون CITES. بهعنوان نمونه، خدمت «صدور مجوز صادرات یا واردات پسماند» با شناسهی ۱۴۰۴۲۵۴۶۱۰۴ در سامانهی خدمات سازمان حفاظت محیطزیست تعریف شده است. پس از تعیین نوع خدمت، از طریق درگاه ملی مجوزها (G4B) یا وبسایت رسمی سازمان، میتوانید فرمهای مربوط و شرایط صدور مجوز را جستوجو و دریافت کنید.
گام دوم؛ آمادهسازی مدارک لازم
پیش از ثبت درخواست، لازم است مدارک مورد نیاز هر خدمت را مطابق با شناسنامهی آن خدمت در درگاه ملی مجوزها (G4B) یا وبسایت رسمی سازمان حفاظت محیط زیست تهیه و تکمیل کنید. مدارک معمولاً شامل اطلاعات تجاری، فنی و ایمنی کالا، همراه با مستندات مرتبط با نوع فعالیت (مانند پسماند، مواد شیمیایی یا گونههای CITES) است. فهرست تفصیلی و کامل مدارک مورد نیاز، در بخش «مدارک لازم برای اخذ گواهی محیط زیست» ارائه شده است.
گام سوم؛ ثبت درخواست در سامانه
پس از آمادهسازی مدارک، ثبت درخواست باید از طریق درگاه ملی مجوزها (G4B) یا سامانهی تخصصی سازمان حفاظت محیط زیست انجام شود. پس از بارگذاری مدارک، وضعیت بررسی و پاسخ کارشناسی از طریق همان سامانه قابل پیگیری است.
گام چهارم؛ ارزیابی و استعلام کارشناسی
در این مرحله، کارشناسان سازمان مدارک ارائهشده را بررسی میکنند و در صورت وجود نقص یا ابهام، تکمیل یا اصلاح مستندات را درخواست خواهند کرد. در موارد خاص، مانند صادرات یا واردات پسماندهای مشمول کنوانسیون بازل، اخذ موافقت کشور مقصد نیز از الزامات فرآیند است.
گام پنجم؛ صدور مجوز یا رد درخواست
پس از تأیید نهایی، مجوز صادر میشود. این سند باید به عنوان یکی از مدارک پشتیبان در اظهارنامه گمرکی ضمیمه گردد تا فرآیند ترخیص کالا به صورت قانونی انجام شود.در برخی موارد، مانند مواد مخرب لایهی اُزن، صدور مجوز بر اساس نظام سهمیهبندی و در چارچوب مقررات بینالمللی انجام میشود.
گام ششم؛ رعایت شرایط پس از صدور
مجوزهای صادرشده معمولاً دارای الزامات ویژهای در زمینهی حمل، نگهداری، بازیافت یا مدیریت پسماند هستند. پایبندی دقیق به این شرایط برای حفظ اعتبار مجوز و پیشگیری از تخلف ضروری است.
مدارک لازم برای اخذ گواهی محیطزیست
- فرم درخواست الکترونیکی همان خدمت
- پروفرما یا فاکتور تجاری
- HS Code و شرح دقیق کالا
- مشخصات فنی و کاتالوگ کالا (بههمراه کشور مبدأ/مقصد، وزن/حجم)
- صورت عدل بندی (Packing List)
- برگهی اطلاعات ایمنی مواد (MSDS)؛ در صورتی که کالای مورد نظر شامل مواد شیمیایی، ترکیبات صنعتی یا گازهای مبرد باشد.
- برای پسماندها: طبقهبندی ضایعات، کد بازل، روش مدیریت بازیافت/دفع
- برای CITES: مشخصات گونه، منشاء قانونی، مجوز مبدأ/مقصد
- گواهی بهداشت کالا برای مواد غذایی، دارویی و آرایشی-بهداشتی
- بیمه باربری (در صورت الزام)
- قرارداد بین تأمینکننده و خریدار (برای ضایعات/پسماند)
- در مورد مواد شیمیایی خطرناک یا دارای اثرات زیستمحیطی، ارائهی «تأییدیهی سازمان حفاظت محیط زیست» بهعنوان پیشنیاز برخی فرآیندها الزامی است؛ این تأییدیه با «گواهی/مجوز اصلی» تفاوت دارد و مسیر صدور آن متناسب با ماهیت ماده تعیین میشود.
همچنین برای ورود به بازارهای پیشرفتهای مانند آمریکا، انطباق با الزامات و دریافت گواهی FDA برای مواد غذایی، دارویی و آرایشی-بهداشتی، یک پیشنیاز اساسی محسوب میشود.
محصولات خود را با زبانهای مختلف معرفی کنید تا در بازار جهانی دیده شوید.
سامانه صدور مجوز محیط زیست و ثبتنام در مرحلهی اجرایی
- درگاه ملی مجوزها (G4B):این درگاه، نخستین مرجع برای ثبت درخواست است. پس از جستوجوی خدمت موردنظر، مدارک را بر اساس «شناسنامهی خدمت» تهیه کرده و در سامانه بارگذاری کنید و در صورت نیاز، مجوزهای پایهای مانند مجوز صنعت معدن تجارت را نیز استعلام کنید.
- وبسایت رسمی سازمان حفاظت محیطزیست: برای هر خدمت، «شناسنامهی خدمت» و جزئیات آن در این وبسایت درج شده و متقاضی پس از مطالعه، به سامانهی تخصصی مرتبط هدایت میشود.
- خدمات مربوط به پسماند: برای صادرات یا واردات پسماند، سامانهی اختصاصی صدور مجوز توسط سازمان حفاظت محیط زیست طراحی شده است که از طریق درگاه اصلی قابل دسترسی است.
توصیه میشود پیش از ثبت سفارش، حمل یا ترخیص کالا، از صدور مجوز یا ثبت موفق درخواست اطمینان حاصل کنید تا از توقف در گمرک یا اعمال جریمههای احتمالی جلوگیری شود.
همچنین همخوانی کشور مبدأ و HS Code با گواهی مبدا را نیز کنترل کنید.
سخن پایانی
دریافت گواهی محیط زیست برای کالاهایی که احتمال ایجاد اثرات زیستمحیطی دارند، پیششرطی اساسی برای حضور قانونی، پایدار و معتبر در زنجیرهی تجارت داخلی و بینالمللی است. این الزام حتی در پروژههای برندسازی خصوصی «وایت لیبل» نیز صادق است و تغییر نام تجاری، از اخذ مجوزهای زیستمحیطی بینیازتان نمیکند.
با شناسایی دقیق مصادیق مشمول، آمادهسازی کامل مدارک و پیروی از مراحل تعیینشده در سامانههای رسمی، میتوان فرآیند اخذ مجوز را بهصورت کارآمد، شفاف و بدون تأخیر طی کرد.
رعایت این الزامات از سوی واحدهای صادرات و بازرگانی، مسیر را برای صدور نهایی پروانه گمرکی هموار کرده و ریسک توقف کالا در مبادی گمرکی را کاهش میدهد.
در نهایت، پایبندی به مقررات زیستمحیطی در تجارت امروز، نشانهی مسئولیتپذیری سازمانها و درعینحال، مزیتی رقابتی برای برندهایی است که پایداری را بخشی از استراتژی خود میدانند.
