گواهی بهداشت کالا؛ تضمین سلامت، اعتبار و شفافیت در تجارت مواد غذایی، کشاورزی و دارویی

در این راستا، هر کالایی که برای صادرات یا واردات نیاز به مستندات خاص دارد، باید در کنار گواهی بهداشت، مجوز صنعت معدن و تجارت و صورت عدل‌بندی دقیقی نیز داشته باشد(و در صورت شمول، گواهی محیط‌ زیست) تا تمامی اطلاعات مربوط به محتویات و مشخصات کالا به‌طور شفاف ارائه شود. در این مقاله، به‌صورت گام‌به‌گام با مفهوم گواهی بهداشت کالا، مدارک، مراحل صدور، سامانه‌های مربوطه و تفاوت میان انواع گواهی‌های بهداشتی آشنا می‌شوید تا بتوانید با اطمینان و آگاهی کامل در مسیر صادرات یا واردات حرکت کنید.

گواهی بهداشت کالا چیست؟

«گواهی بهداشت کالا» تأییدیه‌ای است از سوی مراجع رسمی کشور (مانند سازمان غذا و دارو، سازمان دامپزشکی کشور یا سازمان حفظ نباتات) که بیان می‌کند کالای مورد نظر از نظر ترکیبات، شرایط تولید، بسته‌بندی و نگهداری با استانداردهای بهداشتی و ایمنی مطابقت دارد. این گواهی برای صادرات، واردات و عرضه‌ی داخلی کالاهای حساس الزامی است.
در واقع، گواهی بهداشت سندی است که به مصرف‌کننده اطمینان می‌دهد محصول مورد استفاده‌اش، ایمن، قابل‌اعتماد و فاقد آلودگی یا ترکیبات غیرمجاز است.

چه کالاهایی نیاز به گواهی بهداشت دارند؟

هر کالایی که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با سلامت انسان مرتبط است، نیازمند دریافت گواهی بهداشت است:

• مواد غذایی و آشامیدنی: از مواد اولیه تا محصولات بسته‌بندی‌شده.
• کالاهای کشاورزی: بذر، نهاده‌ها، محصولات باغی، دامی و نباتی.
• محصولات دارویی و آرایشی‌بهداشتی: شامل داروها، مکمل‌ها و فرآورده‌های مراقبت شخصی.این گروه کالاها گاهی نیازمند مجوزهای ترکیبی هستند. به عنوان مثال، برخی تجهیزات پیشرفته تشخیصی یا درمانی، علاوه بر تأییدیه‌های بهداشتی، به دلیل استفاده از پرتوها نیازمند اخذ مجوز انرژی اتمی ایران برای تضمین ایمنی پرتوی نیز می‌باشند.
• مواد اولیه‌ی صنایع غذایی یا دارویی که در تولید محصولات مصرفی استفاده می‌شوند.

برای نمونه، صادرات میوه، گیاهان دارویی یا مواد لبنی بدون گواهی بهداشت از سوی سازمان حفظ نباتات یا دام‌پزشکی کشور ممکن نیست و گمرک از ترخیص آن جلوگیری می‌کند.

مدارک لازم برای صدور گواهی بهداشت کالا

مدارک لازم برای دریافت گواهی بهداشت، با توجه به ماهیت و نوع کالا (اعم از محصولات غذایی، کشاورزی یا دارویی) ممکن است تفاوت‌هایی داشته باشد؛ با این حال این مدارک به‌طور کلی شامل موارد زیر است: 

مدارک عمومی:

• درخواست کتبی متقاضی (شرکت یا فرد)
• پروفرما یا فاکتور تجاری کالا
• مدارک هویتی و مجوز فعالیت (کارت بازرگانی، پروانه‌ی بهره‌برداری، شناسه‌ ملی شرکت)
• گواهی بهداشت مبدأ (برای کالاهای وارداتی)
• گواهی آزمایشگاه یا برگه‌ آنالیز محصول

مدارک تخصصی (در صورت لزوم):

• نتیجه‌ی آزمایش‌های میکروبی، شیمیایی یا فیزیکی از آزمایشگاه‌های معتبر
• گواهی قرنطینه‌ی نباتی (برای کالاهای کشاورزی و گیاهی)
• مجوز سازمان دامپزشکی (برای فرآورده‌های دامی یا لبنی)
• پروانه‌ی ساخت و فرمولاسیون ثبت‌شده (برای محصولات دارویی و آرایشی)

ارائه‌ی ناقص هر یک از این مدارک می‌تواند فرآیند صدور گواهی را به تأخیر بیندازد یا موجب رد پرونده شود.

فاکتور تجاری؛ آنچه واردکنندگان و صادرکنندگان باید بدانند!

در دنیای تجارت، مخصوصا وقتی پای واردات و صادرات در میان باشد، اسناد نقش ستون فقرات معامله را بازی می‌کنند. کوچک‌ترین خطا یا ابهام در این مدارک می‌تواند روند حمل، پرداخت یا ترخیص کالا را با مشکل جدی مواجه کند. یکی از مهم‌ترین این اسناد که تقریباً در تمام معاملات بین‌المللی حضور دارد، فاکتور تجاری است؛ سندی که نه‌تنها ارزش معامله را مشخص می‌کند، بلکه مبنای تصمیم‌گیری بسیاری از نهادهای درگیر در فرآیند تجارت خارجی است. فاکتور تجاری چیست؟ فاکتور تجاری یا Commercial Invoice سندی رسمی است که فروشنده پس از قطعی شدن معامله برای خریدار صادر می‌کند و در...

مراحل ثبت‌نام و درخواست گواهی بهداشت کالا

فرآیند درخواست گواهی بهداشت در کشور به‌صورت الکترونیکی انجام می‌شود و معمولاً با سایر مجوزهای تجاری مانند مجوز ثبت سفارش کالا و مجوز حلال هماهنگی دارد. و مراحل کلی آن عبارت‌اند از:

1. ورود به سامانه‌ی مربوطه: در نخستین گام، متقاضی باید از طریق سامانه‌های رسمی مرتبط با نوع کالا، فرآیند ثبت درخواست را آغاز کند. 
2. تکمیل فرم درخواست: شامل اطلاعات محصول، تولیدکننده، ترکیبات، کشور مبدأ، نوع بسته‌بندی و مقصد مصرف.
3. بارگذاری مدارک و مستندات: مانند گواهی مبدأ، برگه‌ی آنالیز، پروانه‌ی ساخت و سایر مجوزهای بهداشتی.
4. نمونه‌برداری و بررسی آزمایشگاهی (در صورت نیاز): کارشناسان بهداشت از محموله نمونه‌برداری کرده و پس از تأیید آزمایشگاه، مجوز صادر می‌شود.
5. صدور گواهی بهداشت کالا: پس از تأیید نهایی، گواهی صادر و در سامانه قابل دریافت است. این گواهی شامل شماره‌ی ثبت، تاریخ صدور، نام محصول، تولیدکننده، کشور مبدأ و مدت اعتبار است.

پروانه گمرکی و نقش آن در تجارت بین‌الملل

پروانه گمرکی یکی از مهم‌ترین اسناد رسمی در فرایند تجارت خارجی است که نقش تعیین‌کننده‌ای در ترخیص کالا، احراز مالکیت و ثبت اطلاعات واردات یا صادرات دارد. این سند پس از طی شدن تمامی مراحل قانونی—از جمله پرداخت حقوق و عوارض، انجام کنترل‌های کارشناسی و تکمیل تشریفات گمرکی—توسط گمرک جمهوری اسلامی ایران صادر می‌شود و نشان می‌دهد که کالای موردنظر مجوز خروج از محوطه گمرک را دریافت کرده است. اهمیت این سند به‌حدی است که بدون آن هیچ واردکننده یا صادرکننده‌ای قادر به ترخیص یا خروج کالا از کشور نخواهد بود. به همین دلیل، پیش از بررسی جزئیات و کاربردهای...

دریافت و استعلام گواهی بهداشت کالا

پس از صدور گواهی، متقاضی می‌تواند نسخه‌ی الکترونیکی آن را از سامانه‌ی مربوطه دریافت کند. برای استعلام صحت و اعتبار گواهی نیز کافی است شماره‌ی گواهی یا شناسه‌ی محموله در بخش «استعلام گواهی» سامانه وارد شود. همچنین، در صادرات و واردات، گمرک و بانک‌ها صحت گواهی را از طریق اتصال به همین سامانه‌ها بررسی می‌کنند.

توصیه می‌شود نسخه‌ی چاپی و الکترونیکی گواهی را همواره نزد خود نگه دارید؛ زیرا در فرآیند ترخیص کالا از گمرک و تحویل نهایی به آن نیاز خواهید داشت.

پروانه‌ی بهداشتی برای اصناف و واحدهای تولیدی

واحدهای صنفی و تولیدی که به‌صورت مستقیم با مواد غذایی، آشامیدنی و محصولات خوراکی سروکار دارند، مشمول ضوابط بهداشتی وزارت بهداشت هستند و فعالیت آن‌ها بدون دریافت پروانه‌ی بهداشتی واحد و کارت بهداشت پرسنل مجاز نیست. این مجوزها ماهیتی متفاوت از «گواهی بهداشت کالا» دارند. در واقع، هر نوع کالا بسته به ماهیت خود، نیازمند سند تخصصی ویژه‌ای است؛ همان‌طور که گواهی بهداشت، سلامت یک محموله غذایی را تأیید می‌کند، سندی مانند شناسنامه فرش نیز اصالت و ارزش هنری یک اثر را برای خریدار تضمین می‌نماید. در مقابل این اسنادِ کالا-محور، پروانه‌های بهداشتی واحدهای صنفی و تولیدی به‌منزله‌ی اجازه‌ی قانونی فعالیت در داخل کشور هستند.

فرآیند دریافت این مجوز به‌صورت عمومی شامل مراحل زیر است:

1. ثبت‌نام و آموزش بهداشت اصناف: مدیران و کارکنان واحد باید در دوره‌های آموزشی بهداشت اصناف شرکت کنند. پس از گذراندن این دوره، برای هر فرد کارت بهداشت شخصی صادر می‌شود.
2. معرفی مسئول فنی یا بهداشتی (در صورت لزوم): در واحدهای تولیدی یا بسته‌بندی مواد غذایی، معرفی مسئول فنی دارای صلاحیت الزامی است.برخی تولیدکنندگان، محصولات را مطابق سفارش مشتری و بدون نام برند خود عرضه می‌کنند که در تجارت بین‌الملل به مدل وایت لیبل (White Label) شناخته می‌شود. در این موارد، رعایت ضوابط بهداشتی و داشتن گواهی معتبر اهمیت دوچندان دارد.
3. بازدید و ارزیابی بهداشت محیط: کارشناسان شبکه یا مرکز بهداشت وابسته به دانشگاه علوم پزشکی از محل فعالیت بازدید می‌کنند و رعایت اصول بهداشتی محیط، تجهیزات و کارکنان را بررسی می‌نمایند.
4. صدور یا تمدید پروانه‌ی بهداشتی واحد: در صورت تأیید شرایط بهداشتی، پروانه‌ی بهداشتی فعالیت برای مدت مشخص صادر یا تمدید می‌شود.

برای واحدهای صنعتی یا کارگاه‌های تولید مواد غذایی و آشامیدنی، علاوه بر موارد فوق، اخذ پروانه‌ی بهداشتی ساخت از معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی و ثبت منبع تولید در سامانه‌ی TTAC الزامی است.

عدم رعایت این الزامات یا فعالیت بدون پروانه‌ی بهداشتی، طبق مقررات وزارت بهداشت، می‌تواند منجر به اخطار، تعلیق یا تعطیلی واحد توسط مراجع بهداشت محیط شود.

به‌این‌ترتیب، هرچند «گواهی بهداشت کالا» سندی برای تأیید سلامت محموله‌های صادراتی است، اما در سطح ملی، پروانه‌های بهداشتی صنفی و تولیدی نقش تضمین‌کننده‌ی سلامت عمومی، ایمنی مواد غذایی و انطباق فعالیت‌ها با استانداردهای بهداشتی کشور را ایفا می‌کنند.

گواهی بهداشت صادراتی

برای صادرات کالاهای غذایی، کشاورزی یا دارویی، دریافت گواهی بهداشت صادراتی الزامی است.
این گواهی با هدف اطمینان از سلامت کالا برای کشور مقصد صادر می‌شود و معمولاً فقط برای همان محموله و کشور اعتبار دارد.

نکات مهم:

• گواهی صادراتی باید شامل اطلاعات کامل کالا (نام تجاری، تاریخ تولید و انقضا، وزن، ترکیبات) باشد.
• در محصولات گیاهی، گواهی توسط سازمان حفظ نباتات و برای محصولات دامی توسط سازمان دامپزشکی صادر می‌شود.
• کشورهای مقصد ممکن است الزامات خاصی مانند گواهی فاقد سموم یا عاری از آفات را مطالبه کنند.
• گواهی برای هر محموله به‌صورت مستقل صادر می‌شود و قابل استفاده برای محموله‌ی دیگر نیست.

سامانه‌های رسمیِ گواهی‌ها و مجوزهای بهداشتی

در ایران، صدور و پیگیری گواهی‌های بهداشتی مربوط به کالاهای غذایی، دامی و کشاورزی از طریق سامانه‌های رسمی دستگاه‌های تخصصی انجام می‌شود. این سامانه‌ها امکان ثبت آنلاین درخواست، بارگذاری مدارک، پیگیری وضعیت و استعلام نهایی گواهی را فراهم کرده و جایگزین فرآیندهای کاغذی قدیمی شده‌اند.

مهم‌ترین مراجع و سامانه‌های رسمی عبارت‌اند از:

• سازمان غذا و دارو: fda.gov.ir

مسئول صدور گواهی بهداشت برای فرآورده‌های غذایی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی. متقاضیان می‌توانند از طریق این سامانه و زیرسامانه‌های مرتبط (مانند سامانه‌ی جامع TTAC) درخواست گواهی و پیگیری وضعیت آن را انجام دهند.

• سازمان دامپزشکی کشور: iranvc.ir

 مرجع رسمی صدور «گواهی بهداشتی دامپزشکی» برای فرآورده‌های خام دامی، لبنیات، گوشت، آبزیان و خوراک دام. این سازمان همچنین مسئول نظارت بر صادرات و واردات اقلام دامی و صدور گواهی سلامت محموله‌ها است.

• سازمان حفظ نباتات کشور: www.ppo.ir

 متولی صدور «گواهی بهداشت گیاهی» (Phytosanitary Certificate) برای صادرات محصولات کشاورزی، بذر، گیاهان دارویی و فرآورده‌های نباتی. تمامی مراحل درخواست و صدور از طریق این درگاه انجام می‌شود.

• سامانه آموزش بهداشت اصناف وزارت بهداشت: sameh.behdasht.gov.ir

 سامانه رسمی ثبت‌نام دوره‌های آموزش بهداشت اصناف و صدور کارت بهداشت پرسنل شاغل در واحدهای صنفی غذایی. این سامانه زیرمجموعه‌ی معاونت بهداشت وزارت بهداشت است و در چارچوب مجوزهای بهداشتی داخلی فعالیت می‌کند.

با استفاده از این سامانه‌ها، متقاضیان می‌توانند کلیه‌ی مراحل صدور، پیگیری و استعلام گواهی‌های بهداشتی را به‌صورت الکترونیکی و بدون مراجعه‌ی حضوری انجام دهند؛ امری که موجب افزایش شفافیت، کاهش زمان صدور و یکپارچگی نظارت‌های بهداشتی در سطح ملی شده است.

گواهی FDA؛ گذرگاه ورود محصولات حساس به بازار جهانی

در دنیای امروز که زنجیره‌ی تجارت جهانی با سرعتی بی‌سابقه گسترش یافته، دیگر «ظاهر مناسب»، «قیمت رقابتی» یا «شهرت برند» برای حضور در بازارهای معتبر کافی نیست. در حوزه‌هایی که مستقیماً با سلامت انسان سروکار دارند (از دارو و تجهیزات پزشکی گرفته تا غذا، مکمل‌ها و محصولات آرایشی) یکی از مهم‌ترین معیارها برای جلب اعتماد مصرف‌کنندگان، ناظران و شرکای تجاری انطباق با استانداردهای سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) است.  این الزام در واقع نقشی مشابه گواهی CE برای ورود به بازارهای اتحادیه اروپا را ایفا می‌کند؛ هر دو، نشان‌دهنده انطباق با الزامات فنی و ایمنی بازارهای پیشرفته هستند. برخلاف...

نکات کلیدی برای صادرکنندگان و واردکنندگان 

• پیش از هر اقدام، نوع گواهی مورد نیاز (غذایی، دامی یا کشاورزی) را تعیین کنید.
• مدارک را کامل و دقیق ارائه دهید تا پرونده به دلیل نقص متوقف نشود.
• همیشه بخش‌نامه‌های جدید وزارت صمت، بهداشت و دامپزشکی را بررسی کنید؛ مقررات بهداشتی در بازه‌های زمانی تغییر می‌کند.
•  اطلاعات کالا در فاکتور، گواهی و اظهارنامه گمرکی باید کاملاً یکسان باشد و با گواهی مبدا نیز هم‌خوانی داشته باشد.
• در صادرات، الزامات کشور مقصد را از پیش استعلام کنید تا گواهی مطابق همان مقررات صادر شود؛ و در صورت الزام مقصد، اخذ گواهی بازرسی کالا پیش از حمل را در برنامه بگنجانید.
• برای صادرات کالاهای آرایشی-بهداشتی یا تجهیزات پزشکی به اتحادیه اروپا، علاوه بر الزامات داخلی، باید انطباق با مقررات و دریافت گواهی CE را نیز مد نظر قرار دهید که سلامت و ایمنی محصول را برای ورود به آن بازار تأیید می‌کند.

سخن پایانی

گواهی بهداشت کالا نماد اعتماد، اعتبار و سلامت در زنجیره‌ی تأمین است. هر محصولی که مهر تأیید بهداشتی را دریافت می‌کند، نه‌تنها اجازه‌ی ورود به بازار را می‌گیرد، بلکه پیام روشنی به مصرف‌کننده می‌دهد: این کالا ایمن است.
با توجه به اهمیت روزافزون نظارت‌های بین‌المللی، به‌ویژه در صادرات، آشنایی با فرآیند اخذ، استعلام و تمدید گواهی بهداشت کالا، بخشی حیاتی از مدیریت حرفه‌ای تجارت است.
بنابراین، با رعایت ضوابط بهداشتی، دقت در آماده‌سازی مدارک و پیگیری الکترونیکی می‌توانید مسیر تجارت را شفاف و بدون ریسک طی کنید. در نهایت، باید به یاد داشت که «سلامت» تنها یکی از ابعاد کیفیت است. یک محصول معتبر، محصولی است که هم الزامات بهداشتی و هم الزامات فنی که در فرآیند اخذ گواهی استاندارد بررسی می‌شود را با موفقیت پشت سر گذاشته باشد.